هماهنگی عملیات سوخت رسانی کشتی به کشتی (STS) در لنگرگاه های خلیج فارس

در سال های اخیر به دلیل افزایش تقاضای سوخت و محدودیت امکانات بارگیری سوخت در برخی بنادر جنوبی ایران، عملیات سوخت رسانی کشتی به کشتی (Ship-to-Ship یا STS) در لنگرگاه های خلیج فارس (مانند خارک، عسلویه، بندرعباس و جاسک) رایج شده است. در این روش، یک کشتی تأمین کننده سوخت (بونکر بارج) اقدام به تحویل سوخت به کشتی دریانورد می کند. هماهنگی ایمن این عملیات برای اطمینان از تداوم سوخت دهی به کشتی، جلوگیری از حوادث و محافظت از محیط زیست دریایی بسیار مهم است. در این مقاله به جزئیات فنی و اجرایی این عملیات در آب های خلیج فارس پرداخته می شود.

سوخت رسانی کشتی به کشتی (STS) چیست و چه اهمیتی دارد؟

سوخت رسانی کشتی به کشتی یا STS یک روش مرسوم برای تأمین سوخت کشتی ها است، به خصوص زمانی که کشتی دریافت کننده به دلیل اندازه بزرگ یا شرایط عملیاتی نتواند به اسکله نزدیک شود یا زمان انتظار طولانی برای تخلیه سوخت در بندر صرف کند. در این روش، یک کشتی بارج که با عنوان «کشتی سوخت رسان» شناخته می شود، در کنار کشتی دریایی متوقف می شود و سوخت را از طریق شلنگ به مخازن کشتی منتقل می کند. این عملیات می تواند در لنگرگاه های تعیین شده، خارج از محدوده بنادر (Outside Port Limits) یا حتی در آب های آزاد انجام شود.

سوخت رسانی STS مزایایی مانند صرفه جویی در زمان توقف کشتی، کاهش هزینه های پهلوگرفتن و انعطاف پذیری بیشتر برای برنامه ریزی عملیات دارد. با این حال، به دلیل خطر نشت سوخت، آتش سوزی و پیچیدگی های ایمنی و زیست محیطی، لازم است این عملیات زیر نظر متخصصان و با رعایت استانداردهای بین المللی انجام شود.

شرایط و مقررات عملیات در لنگرگاه های خلیج فارس

در لنگرگاه های خلیج فارس ممکن است برخی محدودیت ها و شرایط خاص وجود داشته باشد. کشتی های حامل سوخت (بونکر بارج) باید از تعهدات بین المللی مربوط به کیفیت سوخت و حفظ محیط زیست تبعیت کنند. برای مثال بر اساس Regulation 18.3 از Annex VI کنوانسیون ماری پل، فروشنده سوخت موظف است فرم تحویل سوخت (Bunker Delivery Note) و اطلاعات ایمنی سوخت (Safety Data Sheets) را ارائه کرده و مطابقت سوخت تحویلی با مشخصات اعلام شده را تضمین کند. همچنین نگهداری سوابق BDN و نتایج نمونه گیری سوخت به مدت طولانی (حداقل سه سال) اجباری است.

طی سال های اخیر، شرکت های بیمه و انجمن های دریایی (مانند OCIMF و انجمن بیمه بدنه دریایی Skuld) فهرست های ایمنی ویژه ای برای عملیات STS تدوین کرده اند و اغلب نکات این فهرست ها در چک لیست های عملیات سوخت رسانی بانکرینگ لحاظ می شود. این استانداردها شامل بررسی تجهیزات، روش های انتقال اضطراری و آموزش خدمه است.

علاوه بر این، انجام عملیات در خارج از محدوده بندر (Outside Port Limits) معمولاً نیازمند مجوز ویژه است. علت آن است که فاصله از امکانات اورژانسی در چنین نقاطی بیشتر بوده و طیف وسیعی از شرایط آب و هوایی می تواند خطر را افزایش دهد. برای مثال، وزش باد و جریان قوی در خلیج فارس می تواند باعث لغزش لنگرها و پیچش کشتی ها شود. بنابراین هماهنگی با مقامات بندری و رعایت قوانین ملی و بین المللی از الزامات اصلی است.

برنامه ریزی مقدماتی پیش از عملیات

قبل از هر عملیات سوخت رسانی در لنگرگاه، برنامه ریزی دقیق ضروری است. ابتدا باید زمان و محل لنگراندازی را تعیین و هماهنگی های لازم را با سازمان بنادر و دریانوردی و سایر نهادهای مسئول منطقه انجام داد. برخی مراحل کلیدی شامل موارد زیر است:

• تعیین مسئول عملیات (Person-in-Charge): معمولاً مهندس ارشد کشتی (Chief Engineer) یا یک افسر ارشد دیگر به عنوان مسؤول اصلی عملیات سوخت رسانی انتخاب می شود. این فرد به همراه کاپیتان و تیم مهندسی، مسئول تهیه نقشه بانکرینگ و نظارت بر اجرای آن است.
• تهیه نقشه عملیات سوخت رسانی: این نقشه شامل جزئیاتی مانند نوع سوخت درخواستی، مقدار مورد نیاز، مخازن مقصد و ترتیب پر کردن آنها، سرعت پمپاژ و اقدامات اضطراری است. همچنین وضعیت پایداری کشتی (پاشنه و تراش) و محدودیت های عملیاتی (مانند حداکثر سرعت باد) در این برنامه لحاظ می شود.
• انجام جلسه هماهنگی: یک نشست مقدماتی با حضور سرپرستان کشتی حامل سوخت و کشتی دریافت کننده برگزار می شود. در این جلسه، ریسک های ممکن شناسایی، وظایف هر نفر تعیین و روش های ارتباط اضطراری از جمله سیگنال های صوتی یا رادیویی مشخص می شود. همچنین هماهنگی هایی مانند حضور شناورهای پشتیبانی (مانند یدک کش برای کنترل کشتی ها) پیش بینی می گردد.
• بررسی شرایط آب و هوایی و عمق آب: شرایط جوی (وزش باد، جزر و مد و ارتفاع موج) پیش بینی شده ارزیابی می شود. باید اطمینان حاصل کرد که لنگرگاه انتخاب شده دارای عمق مناسب آب و بستر قابل اعتماد برای لنگراندازی است. در آب های کم عمق یا مناطق با جریان قوی، ممکن است عملیات ریسک پذیر باشد؛ بنابراین اغلب ضریب اطمینان بیشتری در انتخاب محل به کار می رود.
• اخذ مجوزها و هماهنگی اداری: انجام سوخت رسانی در آب های ایران معمولاً نیازمند کسب مجوز از مقامات بندری است. نماینده کشتی (عامل یا ایجنت) باید مجوزهای لازم از سازمان بنادر و مراجع ذی ربط (مانند مرکز حفاظت دریایی) را قبل از آغاز عملیات دریافت کند.

اقدامات فنی و تجهیزات موردنیاز

ایمنی فنی سوخت رسانی STS بستگی زیادی به آماده سازی تجهیزات دارد. موارد زیر باید پیش از شروع عملیات مهیا و کنترل شوند:

1. ارتباطات رادیویی: پیش از آغاز باید یک خط ارتباطی امن (رادیو VHF) بین مسؤولان دو کشتی برقرار شود تا هماهنگی های لحظه ای ممکن باشد. چنانچه ارتباط رادیویی قطع شود، سیگنال های اضطراری (مانند آژیر صوتی) بلافاصله اعلام شده و عملیات متوقف می شود.
2. فندرها و قفل های لنگر: کشتی ها باید به طور مناسب در کنار یکدیگر پهلوگیری کنند. استفاده از فندرهای بادی (پنیوماتیک استاندارد) بین بدنه ها اجباری است تا از برخورد مستقیم جلوگیری شود. کابل های وینچ و قفل های زنجیر لنگر باید سالم و دارای قابلیت تحمل نیروهای زیاد باشند. معمولاً از دم کش (rope tails) برای جذب ضربه و امکان قطع اضطراری سیم های لنگر استفاده می شود تا در صورت نیاز امکان رهاسازی سریع فراهم گردد.
3. شلنگ ها و اتصالات سوخت: شلنگ انتقال سوخت باید مخصوص بانکرینگ باشد و طول آن به اندازه ای باشد که تغییرات ارتفاع آزاد کشتی ها را پوشش دهد. پیش از اتصال، سلامت شلنگ (عدم پارگی، انحنای شدید یا پوسیدگی) بازرسی می شود. پس از اتصال به منیفولدها، شیر اصلی سوخت بندی (master valve) در وضعیت بسته باقی می ماند تا پس از تایید نهایی باز گردد.
4. تجهیزات پیشگیری از آلودگی: کیسه ها و صفحات جاذب نفت (Oil Spill Kit)، جوراب های نفتی (Oil Socks) و تجهیزات مهار لکه (محافظ های شناور ابداعی) باید آماده و در دسترس باشند. تمامی دریچه های تخلیه روی عرشه دو کشتی باید قبل از عملیات کاملاً مسدود شوند. همچنین، به منظور جلوگیری از انتشار خطرناک بخارات قابل اشتعال، جداسازی برقی و اطمینان از اتصال زمین صورت می گیرد.
5. ابزار اندازه گیری: ابزار دقیق صدا کردن تانک ها (Sounding Tape) باید کالیبره شده و آماده باشد. خدمه باید قبل از سوخت رسانی میزان سوخت موجود در هر مخزن را ثبت کنند تا حجم نهایی تحویلی قابل محاسبه باشد. تجهیزاتی مانند مانومتر و حسگرهای فشار برای پایش پمپاژ سوخت نیز باید فعال باشند.

اجرای عملیات سوخت رسانی

پس از انجام آماده سازی های فنی و ایمنی، عملیات سوخت رسانی به ترتیب زیر انجام می شود:

• رسیدن کشتی سوخت رسان و پهلوگیری

شناور بونکر بارج به آرامی به سمت کشتی دریافت کننده حرکت کرده و پس از برقراری تماس رادیویی، کشتی ها با کمک فندرها و قلاب های لنگری در کنار یکدیگر مستقر می شوند. لنگرها طوری تنظیم می شوند که کشتی دریافت کننده زاویه پایداری نسبت به موج داشته باشد.

• باز کردن شیرها و آزمایش اضطراری

پس از اطمینان از ایمنی پهلوگیری و پوشش لنگرها، دریچه های اصلی سوخت سوپاپ می شوند. یک تست قطع اضطراری انجام می شود تا مطمئن شویم هر دو کشتی می توانند در لحظه شیر پمپاژ را ببندند. یک سرپرست (معمولاً مهندس ارشد) از هر دو کشتی به نظارت بر صفحه کنترل پمپ ها و سیستم های هشدار فشار و نشت می پردازد.

• پمپاژ سوخت با جریان کنترل شده

سوخت رسانی با سرعت پمپاژ پایین آغاز شده و پس از اطمینان از عدم نشت ابتدایی، نرخ پمپاژ به مقدار توافق شده افزایش می یابد. حجم سوخت انتقالی و تغییر وضعیت پایداری کشتی ها پیوسته تحت نظر قرار می گیرد. هنگام پر کردن مخازن، هر مخزن تا میزان قابل قبولی (معمولاً ۹۰ درصد گنجایش) با نرخ ثابت پر می شود؛ سپس جریان کاهش یافته و به آرامی تکمیل می گردد. در این مرحله خدمه کشتی دریافت کننده به طور مرتب سطح سوخت را اندازه گیری کرده و هرگونه نوسان غیرعادی را گزارش می کنند.

• نظارت مستمر و ایمنی

در تمامی مدت عملیات، هیچ کار جدی دیگری (مانند تعمیرات) در دو کشتی نباید انجام شود و تیم های حفاظت از آلودگی و آتش نشانی باید آماده باش باشند. ارتباط رادیویی دائمی برقرار است و در صورت بروز کوچک ترین مشکل (مثلاً نشت جزئی یا تغییر ناگهانی شرایط جوی)، به سرعت دستور قطع اضطراری صادر می شود. تجهیزات و مواد جاذب نفت در هر لحظه در دسترس و آماده استفاده است.

• پایان عملیات و ثبت نتایج

پس از رسیدن به حجم سوخت مورد نظر، شلنگ های سوخت تخلیه شده و به آرامی از منیفولدها جدا می شوند. سپس دمای سوخت اندازه گیری و حجم نهایی مخازن بر اساس صداکشی تایید می گردد. در نهایت فرم تحویل سوخت (BDN) که حاوی مشخصات حجم، نوع و مشخصات فروشنده سوخت است توسط نماینده فروش (بونکر بارج) و کاپیتان کشتی دریافت کننده امضا می شود. یک نسخه از این فرم برای خدمه کشتی و یک نسخه برای مسئولین بندری باقی می ماند.

مدیریت شرایط اضطراری و پیشگیری از آلودگی

حتی با رعایت کامل استانداردها، احتمال بروز حادثه وجود دارد. بنابراین باید یک برنامه واکنش اضطراری تدوین شود. در صورت هر گونه نشت یا ریختن سوخت در دریا، اقدامات زیر انجام می گیرد:

• متوقف کردن پمپاژ

پمپ ها فورا خاموش و شیرهای سوخت بسته می شود. خدمه باید فوراً به محل های ایمن مراجعه کرده و شخص ناظر عملیات کشتی دستور قطع اضطراری را صادر می کند.

• کنترل انتشار آلودگی

به محض قطع سوخت، سرریزهای نفت توسط صفحات جذب و محافظ ها (عملا جلیقه های جاذب) مهار می شود. در صورت گسترده بودن لکه نفتی، دریاپیمای ویژه یا تور حفاظتی (در مناطق مرزی) و تجهیزات بندری آماده کننده سپر (Boom) برای جلوگیری از پخش بیشتر لایه روغن به کار گرفته می شوند.

• اطلاع رسانی

سریعاً سازمان بنادر و مرکز مدیریت بحران دریایی منطقه مطلع می شوند. طبق مقررات حفاظت دریایی، هرگونه آلودگی نفتی باید ظرف حداکثر یک ساعت به مرکز کنترل اعلام گردد. افسر ایمنی کشتی (یا نماینده حمل) گزارش حادثه را تهیه و به نهادهای مسئول ارسال می کند.

• بازرسی فنی و نظارتی

پس از کنترل اولیه آلودگی، سیستم سوخت رسانی و تجهیزات ایمنی در صورت نیاز بازرسی و اصلاح می شوند. گزارش حادثه، دلایل احتمالی و نتایج اقدامات اصلاحی در سوابق نگهداری کشتی ثبت می شود.

• تکمیل مدارک و گزارش نهایی

پس از خاتمه عملیات، تعدادی گزارش و مستندات اداری تهیه می شود. فرم تحویل سوخت (Bunker Delivery Note) با جزئیات میزان سوخت دریافتی، مشخصات کنتور میزانی (مایلکی) و تراوشات احتمالی تکمیل شده و توسط کاپیتان امضا می شود. همچنین گزارش نهایی عملیات شامل شرح مختصری از نحوه انجام کار، شرایط جوی، حجم سوخت تحویلی و هرگونه مشکل احتمالی تهیه و در آمار شرکت ثبت می شود. این مدارک علاوه بر حفظ سوابق داخلی، برای ارائه به مراجع قانونی و بررسی های ایمنی نیز ضروری هستند.

نقش نمایندگی کشتی (ایجنت) در عملیات سوخت رسانی

عامل یا نماینده کشتی در مقصد نقش مدیریتی و هماهنگی مهمی دارد. وظایف اصلی نماینده عبارتند از:

• دریافت مجوزهای لنگراندازی و سوخت رسانی از مراجع بندری پیش از رسیدن کشتی ها
• هماهنگی ورود کشتی بونکر بارج و فراهم کردن مراجع محلی مورد نیاز (مانند یدک کش) جهت ایمن سازی موقعیت کشتی ها
• نظارت بر تهیه و تحویل تجهیزات پشتیبانی مانند فندر و تجهیزات مهار آلودگی موردنیاز در محل لنگر
• آماده سازی اسکان خدمه های تخصصی (مثلاً تیم فنی شناورها) و تضمین در دسترس بودن نیروی انسانی مورد نیاز
• پیگیری امور مالی و صدور قبض سوخت و همچنین ارائه گزارش نهایی عملیات به شرکت های مالک کشتی و مقامات بالادستی